نویسنده

عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر

عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس زیاری، از امیرزادگان دودمان زیاریان و نویسندهٔ کتاب «قابوس‌نامه» است. این کتاب یکی از مهم‌ترین پندنامه‌های زبان فارسی به‌شمار می‌آید و تصویری کامل از جامعهٔ ایران در قرون میانه ارائه می‌دهد. کیکاووس در حدود سال ۴۱۲ هجری قمری زاده شد و بنا بر گزارش‌های موجود، هنگام نگارش «قابوس‌نامه» در سن ۶۳ سالگی بود. پدر او اسکندر بن قابوس زیاری و مادرش شاهزاده‌ای باوندی بود؛ از این رو تبار او به دو خاندان بزرگ طبرستان و گرگان پیوند دارد. نام او مشابه نام پدربزرگش، قابوس، است و احتمالاً قابوس حالت معرب از همین نام است؛ لذا برخی منابع او را قابوس دوم نیز نامیده‌اند. کیکاووس حاصل ازدواج اسکندر بن قابوس زیاری و دختر مرزبان بن رستم باوندی بود. کیکاووس بیشتر عمر خود را دور از وطن و در مقام یک نجیب‌زادهٔ تبعیدی گذراند. جوانی او در دربار غزنویان سپری شد و هشت سال ندیم سلطان مودود بن محمود غزنوی بود. در این دوره با یکی از دختران سلطان محمود وصلت کرد و فرزندش گیلانشاه، که جانشین او شد، حاصل این ازدواج بود. او در رکاب سلاطین معاصر در جنگ‌های هندوستان و ماورای قفقاز شرکت کرد و در یکی از این لشکرکشی‌ها در گرجستان مجروح شد. همچنین در حدود پنجاه سالگی از نوشیدن شراب توبه کرد و به سفر حج رفت؛ سفری که احتمالاً در زمان خلافت القائم بامرالله، خلیفهٔ عباسی، انجام گرفت. در این سفر، کاروان او در حوالی موصل مورد حملهٔ راهزنان قرار گرفت. در بازگشت به گنجه رفت و ندیم دربار امیر ابوالسوار شاوور بن فضل شدادی شد و در آنجا به نقل داستان‌ها و حکایات سرگرم‌کننده می‌پرداخت. او چندین بار برای جهاد به هندوستان رفت و در مرزهای خارجی جهان اسلام شرکت کرد. او خود را در کتابش با لقب «مولا امیرالمؤمنین» معرفی کرده است. اطلاعات پس از سال ۴۷۵ هجری دربارهٔ او بسیار اندک است و تاریخ درگذشت او دقیقاً مشخص نیست. برخی منابع سال ۴۶۲ هجری را زمان مرگ او دانسته‌اند، اما این گزارش با تاریخ پایان نگارش «قابوس‌نامه» همخوانی ندارد. احتمالاً کیکاووس کتابش را در سال ۴۵۷ هجری به پایان رساند و این عدد به اشتباه ثبت شده است، یا منابع سال مرگ او را به اشتباه گزارش کرده‌اند. دیگر روایت‌ها او را تا دههٔ آخر قرن پنجم هجری، در دربار شیرزاد بن مسعود در لاهور، زنده دانسته‌اند. از این‌رو دربارهٔ برخی وقایع زندگی او اختلاف نظر وجود دارد و باید به منابع با احتیاط نگریست. بنا بر دانشنامهٔ اسلام، کیکاووس در سال ۴۴۱ هجری بر تخت امارت زیاری نشست و این امارت، هرچند محدود و تابع سلاطین سلجوقی، تا پایان عمر او وجود داشت و به گیلانشاه ارث رسید. ظهیرالدین مرعشی مدت سلطنت او را ۲۱ سال ثبت کرده است. پس از او اسماعیلیان الموت امارت زیاری را منقرض کردند. «قابوس‌نامه» را کیکاووس برای نصیحت پسر و جانشینش، گیلانشاه زیاری، نوشت. این اثر در چهل و چهار باب تنظیم شده و پر از حکایت‌های عبرت‌دهنده است. متن آن ساده و نزدیک به فارسی معیار امروزی است و از دیدگاه یک اشراف‌زاده بیان می‌شود که درک دقیقی از مسائل زندگی مردم دارد. کیکاووس در این کتاب تجربه‌های گستردهٔ خود را در قالب اندرزهای اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و خانوادگی عرضه کرده است. از این رو «قابوس‌نامه» نه تنها یک پندنامه، بلکه سندی مهم برای شناخت جامعهٔ ایران در دوران میانه به‌شمار می‌رود. کتاب در ابتدا «نصیحت‌نامه» نام داشت، اما به اسم «قابوس‌نامه» شناخته می‌شود که اشاره به نام پدربزرگ او، قابوس بن وشمگیر، دارد. ادوارد براون در تاریخ ادبی ایران با تحسین از هوش و خرد کیکاووس، درهم‌آمیختگی غریب مهارت و سادگی را در این اثر ستوده است. آثار کیکاووس محدود به همین کتاب است و منابع اولیهٔ دیگری دربارهٔ او بسیار اندک است. بیشتر اطلاعاتی که از زندگی او در دست است، از خود «قابوس‌نامه» و گزارش‌های پراکندهٔ مورخان گرفته شده است. کیکاووس و پسرش گیلانشاه آخرین اعضای شناخته‌شدهٔ خاندان زیاری هستند و مشخص نیست که آیا آن‌ها همچنان امارتی هرچند کوچک در کوهستان‌های البرز داشته‌اند یا خیر. دفتر نشر فرهنگ اسلامی نیز «قابوس‌نامه» را در مجموعهٔ «به گزین» منتشر کرده است که نشان‌دهندهٔ تداوم اهمیت این اثر در فرهنگ ایرانی است. همچنین منابع ثانویهٔ چون شارل هانری دوفوشه‌کور در کتاب «مورالیا» نقد دقیقی بر این اثر ارائه کرده‌اند. این کتاب مهم‌ترین آثار ادبیات فارسی در قرون میانه است

۲

عنوان کتاب

۰

مطلب در مجله