نویسنده

سیف الدین حاجی بن نظام عقیلی

سیف‌الدین حاجی بن نظام عقیلی از دبیران و نویسندگان دربار تیموریان در سدهٔ نهم هجری است. او کتاب «آثار Ministers» (آثار الوزراء) را به زبان فارسی و در فاصلهٔ سال‌های ۸۷۵ تا ۸۹۲ هجری قمری، به نام و برای خواجه قوام‌الدین نظام‌الملک خوافی نگاشته است. این اثر به بررسی زندگی و کارهای وزیران در طول تاریخ اسلام و ایران می‌پردازد و از این رو در زمرهٔ متون تاریخی مهم سدهٔ نهم قمری به شمار می‌آید. کتاب در دو بخش تنظیم شده است: بخش نخست با دوازده باب، زندگی وزیران پیش از خلفا، وزیران بنی‌امیه، بنی‌عباس، آل سامان، غزنویان، آل بویه، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، چنگیزخان و اولاد او، آل مظفر و پادشاهان غور، و نیز وزیران تیمور گورکانی و فرزندان او را دربرمی‌گیرد؛ بخش دوم به خواجه قوام‌الدین آصف زمان اختصاص دارد و چهار باب را شامل می‌شود. ستایش‌های نویسنده از امام اول شیعیان، علی بن ابی‌طالب، و فرزندان او، احتمالاً دلیلی بر شیعه بودن وی دانسته شده است. سبک نگارش کتاب به دلیل اقتباس از کتاب‌های گوناگون دارای تنوع است و گاه یادآور سادگی و بلاغت ابوالفضل بیهقی و استادش بونصر مشکان، و گاه آهنگینی و موازنه‌های جامع‌التواریخ است. درصد کاربرد واژگان و ترکیبات عربی در این متن نسبت به کتاب‌های سدهٔ نهم بیشتر است و واژه‌های مغولی و ترکی به ندرت دیده می‌شوند. جملات به صورت کوتاه بیان شده‌اند و گاه مواردی از اطناب در متن مشاهده می‌شود. این تنوع سبکی، نشان‌دهندهٔ دامنهٔ وسیع منابع مورد استفادهٔ نویسنده و تلاش او برای گردآوری اطلاعات از متون مختلف است. فرهنگ دبیری دربار تیموریان، رابطهٔ نویسندگان با حامیان خود و جایگاه وزیران در ساختار سیاسی آن دوره، از موضوعاتی است که متن به طور ضمنی به آن‌ها می‌پردازد. نویسنده با گردآوری زندگی‌نامهٔ وزیران گوناگون، تصویری از تاریخ سیاسی و اداری ایران از دوران پیش از خلفا تا روزگار خود ارائه می‌دهد. این کار، نه تنها یک گزارش تاریخی، بلکه تلاشی برای نشان دادن نقش وزیران در شکل‌گیری و پایداری حکومت‌هاست. دفتر نشر فرهنگ اسلامی این اثر را در قالب «مجموعه به گزین (آثار Ministers)» و «به گزین ۱۳: آثار Ministers» منتشر کرده است؛ این گزینش‌ها با انتخاب بخش‌هایی از متن اصلی، اثر را برای خوانندگان امروزی قابل دسترس کرده‌اند. با توجه به قدمت و اهمیت تاریخی متن، آثار منتشرشده با این ناشر می‌تواند برای پژوهشگران تاریخ اسلام و ایران و دانشجویان علوم انسانی مفید باشد. اطلاعات زندگی‌نامه‌ای مستقل و مفصل دربارهٔ این نویسنده در منابع معاصر محدود است و شناخت او عمدتاً از طریق همین اثر تاریخی صورت می‌گیرد. با این حال، جایگاه او به عنوان یکی از دبیران تیموری و مؤلف کتابی مرجع دربارهٔ وزیران تاریخ اسلام، او را در حافظهٔ تاریخ‌نگاری فارسی زنده نگه داشته است. متن او همچنین تصویری از فرهنگ دبیری دربار تیموریان و رابطهٔ نویسندگان با حامیان خود، یعنی وزیران و درباریان، ارائه می‌دهد. از این منظر، سیف‌الدین حاجی بن نظام عقیلی نه تنها یک مؤلف تاریخی، بلکه یکی از چهره‌های پیونددهندهٔ سنت دبیری ایرانی با تاریخ‌نگاری سیاسی است. آثار منتشرشده با دفتر نشر فرهنگ اسلامی، با انتخاب و گزینش از متن اصلی، این اثر را برای خوانندگان امروزی قابل دسترس کرده‌اند و امکان آشنایی با یکی از متون کهن تاریخ وزارت در ایران را فراهم آورده‌اند. برای کسانی که به تاریخ اداری و سیاسی ایران و اسلام علاقه‌مندند، این کتاب می‌تواند دروازهٔ ورود به یکی از مهم‌ترین متون کهن دربارهٔ وزیران باشد. انتشار چنین متونی توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی، که از سال ۱۳۵۳ در حوزهٔ معارف اسلامی، علوم انسانی، ادبیات و کتاب کودک فعالیت دارد، نشان‌دهندهٔ توجه این ناشر به حفظ و معرفی میراث نوشتاری ایران است. چنین متونی می‌توانند به عنوان منبعی برای پژوهش دربارهٔ تاریخ اداری و فرهنگ دبیری ایران در دورهٔ تیموری مورد استفاده قرار گیرند. این کتاب همچنین می‌تواند برای دانشجویان تاریخ و علوم انسانی، منبعی برای آشنایی با سبک نگارش دبیران تیموری باشد. گزینش و انتشار چنین متونی توسط دفتر نشر، نشان‌دهندهٔ توجه این ناشر به میراث نوشتاری ایران است. این کتاب در کنار دیگر آثار تاریخی دفتر نشر، نمونه‌ای از توجه این ناشر به میراث نوشتاری ایران است. چنین متونی می‌توانند به عنوان منبعی برای پژوهش دربارهٔ تاریخ اداری و فرهنگ دبیری ایران در دورهٔ تیموری مورد استفاده قرار گیرند. این کتاب در کنار دیگر آثار تاریخی دفتر نشر، نمونه‌ای از توجه این ناشر به میراث نوشتاری ایران است.

۲

عنوان کتاب

۰

مطلب در مجله