نویسنده

خواجه نظام الملک طوسی

نظام‌الملک، با نام اصلی ابوعلی حسن بن علی طوسی، در ۱۶ آوریل ۱۰۱۸ میلادی (۱۹ فروردین ۳۹۷ هجری خورشیدی) در بیهق یا طوس، در خراسان بزرگ، در دوره غزنویان چشم به جهان گشود. او از دهقان‌زادگان بیهق بود و مقدمات علوم را از زبان عربی و قرآن آموخت و در حدود بیست سالگی از تحصیل فقه و حدیث فارغ شد و به اعمال دیوانی مشغول گردید. در ۲۱ سالگی با انحطاط سلطنت غزنوی و هجوم ترکمانان سلجوقی به خراسان به خدمت سلجوقیان درآمد. خواجه بعد از شکست مسعود در دندانقان در سال ۴۳۲ هجری قمری در ماوراءالنهر به دستگاه سلجوقیان پیوست و پس از مدتی به خدمت چغری‌بیگ درآمد و به مدت ده سال در خدمت آنان بود. سپس در پادشاهی آلپ ارسلان دستی باز در نظارت بر گردش امپراتوری داشت. نظام‌الملک از ۱۰۶۴ تا هنگام ترورش در ۱۰۹۲ میلادی، وزیر دو تن از فرمانروایان امپراتوری سلجوقی، یعنی آلپ ارسلان و ملکشاه یکم، بود. او به مدت بیست سال پس از ترور آلپ ارسلان در سال ۱۰۷۲، حاکم غیررسمی امپراتوری شد و به عنوان «وزیر اعظم» منصوب گردید. سیاست‌هایش تا قرن بیستم به عنوان پایه اساسی ساختارهای دولتی در جهان اسلام باقی ماند و از سوی بسیاری از مورخان «مهم‌ترین دولتمرد در تاریخ اسلام» دانسته می‌شود. او سهم بزرگی در بهبود اوضاع امپراتوری پس از مرگ آلپ ارسلان داشت و در تکاپو بود تا مذهب سنت عراق و ایران را احیا کند. خواجه پیرو کیش سنی و شافعی بود و مورخان او را جز کسانی می‌دانند که آخرت را بر دنیا ترجیح می‌داده و همیشه در مجالس علمای دینی حضور داشته است. او دشمن سرسخت جریان فئودالی و سران غز بود و تا توانست از نیرومندی خانواده شاهی و ترکان خویشاوند با آنها پیشگیری کرد. یکی از مهم‌ترین میراث نظام‌الملک، بنیان‌گذاری مدارس زیادی با نام «نظامیه» در امپراتوری بود که نظامیه بغداد مهم‌ترین آنها به شمار می‌رفت. این مدارس نخستین سیستم آموزشی تحت حمایت دولت در تاریخ و الهام‌بخش سیستم دانشگاهی در اروپای غربی بودند. در این مدارس فقه، حدیث، تفسیر، علوم ادبی، ریاضیات، طب و حکمت تدریس می‌شد و هر دانشجو حجره‌ای خاص خود داشت و مقرری ماهیانه می‌گرفت. خواجه همچنین دانشنامه سیاسی «سیاست‌نامه» (سیرالملوک) را نوشت که از نمونه‌های تاریخی به منظور بحث درباره عدالت، حکومت مؤثر و نقش حکومت در جامعه اسلامی الهام می‌گرفت. سیاست‌نامه الهام‌بخش آثار ابن خلدون بود و پیش‌نمون تفکر ماکیاولیسم در سرتاسر اروپا شد. خواجه در پردازش تقویم جلالی نیز با دانشمندانی همچون خیام همکاری داشت. نظام‌الملک در واپسین سال‌های پادشاهی ملکشاه، در ۱۲ رمضان ۴۸۵ هجری قمری، هنگامی که با اردوی شاهی از اصفهان به بغداد می‌رفت، در نزدیکی نهاوند به دست کسی که رخت صوفیان را پوشیده بود با ضرب کارد زخمی شد و یک روز پس از آن درگذشت. کشتن او را به اسماعیلیان الموت پیوند دادند. آرامگاه او در دارالبطیخ اصفهان است. او دارای فرزندان متعددی بود از جمله احمد بن نظام‌الملک، شمس‌الملک، مؤیدالملک و فخرالملک. با دفتر نشر فرهنگ اسلامی، دو عنوان «به گزین ۴: سیرالملوک (سیاست نامه)» و «مجموعه به گزین (سیرالملوک)» از آثار او منتشر شده است. خواجه نظام‌الملک با تألیف سیاست‌نامه و بنیان‌گذاری نظامیه‌ها، یکی از مؤثرترین شخصیت‌های تاریخ اسلام و ایران به شمار می‌رود و میراث علمی و سیاسی او تا قرن‌ها پس از او الهام‌بخش بوده است.

۲

عنوان کتاب

۰

مطلب در مجله