نویسنده

ابوحمزۀ ثمالی

ابوحمزۀ ثمالی نامی است که در سنت اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، با یکی از معروف‌ترین دعاها پیوند خورده است: «دعای ابوحمزه». این دعا معمولاً در ماه رمضان، به‌ویژه در سحرگاهان، خوانده می‌شود و به امام علی بن حسین (سجاد) علیه‌السلام نسبت داده شده است. ابوحمزه در این روایت، راوی یا ناقل دعا بوده و نامش بر عنوان دعا ماندگار شده است. اطلاعات زندگی‌نامه‌ای تأییدشده دربارهٔ خود او محدود است؛ از این‌رو معرفی او باید بر پایهٔ سنت روایی و جایگاه دعا صورت گیرد، نه بر ادعاهای بی‌پایه دربارهٔ زندگی شخصی‌اش. دعای ابوحمزه از نظر محتوا، دعایی طولانی و پرشور است که در آن توبه، اعتراف به گناه، امید به رحمت الهی، ترس از عذاب، و پناه بردن به خداوند محوریت دارند. خوانندهٔ دعا، خود را بنده‌ای می‌بیند که از فرمان‌های الهی کوتاهی کرده، اما به رحمت بی‌کران خداوند دل بسته است. این ترکیب از خوف و رجا، یکی از ویژگی‌های دعاهای سنت اهل‌بیت است و به خواننده کمک می‌کند میان گناه و بخشش، ضعف و امید، تعادل برقرار کند. زبان دعا، گاهی بسیار عاطفی و گاهی تحلیلی است و از تشبیهات و تکرارهای ریتمیک برای تأثیرگذاری بهره می‌برد. در سنت شیعی، دعای ابوحمزه به‌ویژه در شبهای ماه رمضان خوانده می‌شود و با حال و هوای سحر و خلوت شب پیوند دارد. این دعا، خواننده را به خودشناسی، توبهٔ واقعی و بازگشت به خداوند دعوت می‌کند و از او می‌خواهد که گذشتهٔ خود را بازبینی کند. مضامینی چون «بندگی»، «نیاز»، «استغفار»، «شفاعت» و «رحمت» در آن برجسته‌اند. همچنین دعا به خواننده یادآوری می‌کند که رحمت الهی بزرگ‌تر از گناهان است و درهای توبه همواره بازند. این پیام، دعای ابوحمزه را به اثری معنوی و اخلاقی بدل می‌سازد که فراتر از یک متن مناسکی عمل می‌کند. دفتر نشر فرهنگ اسلامی «دعای ابوحمزۀ ثُمالی» را منتشر کرده است. انتشار این دعا در قالب کتاب، آن را برای خوانندگانی که می‌خواهند متن را با تأمل بخوانند یا در سحرگاهان رمضان همراه داشته باشند، در دسترس قرار می‌دهد. چنین انتشاراتی در کاتالوگ نشر، بخشی از توجه دفتر نشر به متون دینی و مناسکی را نشان می‌دهد. برای خوانندهٔ فارسی‌زبان، متن دعا می‌تواند هم منبع معنوی و هم سندی برای شناخت زبان دینی و عاطفی سنت شیعی باشد. از منظر معنوی، دعای ابوحمزه نمونهٔ برجسته‌ای از گفت‌وگوی بنده با خداوند است. در آن، گناه نه صرفاً تخلف قانونی، بلکه نشانهٔ فاصلهٔ انسان از فطرت و هدف خلقت تلقی می‌شود، و توبه به‌مثابه بازگشت به خویشتن و به خداوند فهم می‌گردد. این دیدگاه، دعا را از یک فهرست درخواست‌ها فراتر می‌برد و آن را به تجربه‌ای تحول‌آفرین بدل می‌سازد. برای خوانندهٔ امروز، مواجهه با چنین متنی می‌تواند فرصتی برای تأمل دربارهٔ مسئولیت اخلاقی، نیاز به بخشش و امید به تغییر باشد. به‌طور کلی، ابوحمزۀ ثمالی در حافظهٔ دینی بیشتر به‌واسطهٔ دعای منسوب به او شناخته می‌شود تا به‌واسطهٔ سوانح زندگی‌اش. این خود نشان می‌دهد که در سنت اسلامی، گاهی یک متن دینی می‌تواند هویت راوی یا ناقل را در حافظهٔ جمعی ماندگار سازد. معرفی او در کاتالوگ دفتر نشر، بنابراین، معرفی یک متن معنوی و تجربهٔ دینی است: دعایی که خواننده را به توبه، امید و بازگشت به خداوند فرامی‌خواند.

۱

عنوان کتاب

۰

مطلب در مجله