معرفی و بررسی «بهگزین تاریخ بیهقی»؛ از کدام حکایت بیهقی شروع کنیم؟
نصر سامانی می‌دانست وقتی خشمش فرو بنشیند، از بعضی فرمان‌هایش پشیمان خواهد شد. اما پشیمانی چه سودی داشت اگر فرمان اجرا شده…
به قلم
دفتر نشر فرهنگ اسلامی
چکیده
معرفی و بررسی بهگزین تاریخ بیهقی با گزینش موسوی گرمارودی؛ از داستان حسنک وزیر تا نصر سامانی، همراه با پیشنهاد شروع مطالعه و شش نقل‌قول از کتاب.
نصر سامانی می‌دانست وقتی خشمش فرو بنشیند، از بعضی فرمان‌هایش پشیمان خواهد شد. اما پشیمانی چه سودی داشت اگر فرمان اجرا شده بود؟ تدبیری که در روایت بیهقی می‌اندیشد، ساده و تأمل‌برانگیز است: فرمانی را که در خشم میدهد، تا سه روز اجرا نکنند. در این فاصله، خردمندانِ پیرامونش فرصت دارند با او سخن بگویند و خودش می‌تواند در تصمیمش تجدیدنظر کند.
اگر سال‌هاست نام تاریخ بیهقی را شنیده‌اید، اما هنوز آن را نخوانده‌اید، همین حکایت سه‌صفحه‌ای می‌تواند آغاز خوبی باشد. کتاب «بهگزین تاریخ بیهقی» با گزینش دکتر سیدعلی موسوی گرمارودی مجموعهای از این روایت‌ها را در دسترس میگذارد: از سرگذشت حسنک وزیر و کشمکشهای دربار تا حکایتی که در آن صدای یک آهو، تصمیم شکارچی را عوض میکند.
۰۱ «بهگزین تاریخ بیهقی» چه تفاوتی با متن کامل دارد؟
گرمارودی در نخستین جلد مجموعهٔ «بهگزین»، بخشهایی از تاریخ بیهقی را با توجه به ظرفیت داستانی آنها انتخاب کرده است. مرجع گزینش، بنا بر مقدمهٔ کتاب، تصحیح محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی است. کاستن از بخشهایی از اطناب و توضیح واژه‌های دشوار در پایین صفحه به خواننده کمک میکند رشتهٔ داستان را دنبال کند.
زبان کتاب همچنان زبان بیهقی است. ممکن است جمله‌ای شما را وادار کند کمی مکث کنید یا واژه‌ای را در پاورقی بخوانید. همین مکث، گاهی بخشی از لذت مطالعه است: می‌بینید نویسنده چطور با یک فعل کوتاه یا نقل یک گفت‌وگو، حال‌وهوای صحنه را عوض میکند. اگر از خواندن نسخهٔ مفصل مردد بوده‌اید، این گزیده فرصت خوبی است تا پیش از آن، چند حکایت را با زبان اصلی تجربه کنید.
۰۲ چهار حکایت خواندنی در بهگزین تاریخ بیهقی
نصر سامانی؛ سه روز فاصله میان خشم و فرمان
نصر بن احمد سامانی از رفتارش پشیمان می‌شود، اما می‌داند پشیمانی نمی‌تواند آسیبی را که از اجرای فرمانی شتاب‌زده به دیگران رسیده جبران کند. او مشکل را با بلعمی و بوطیّب مصعبی در میان میگذارد. حاصل گفت‌وگو، هم فرصتی برای بازنگری در فرمان‌هاست و هم اجازهٔ میانجیگری به کسانی که باید بتوانند بی‌ترس حرف بزنند.
جذابیت حکایت در این است که بیهقی به توصیه‌ای کلی دربارهٔ بردباری بسنده نمی‌کند. او از انتخاب و آزمودن مشاوران و زمانی که برای تغییر رفتار نصر می‌گذرد نیز می‌گوید. به همین دلیل، آنچه در ذهن می‌ماند فقط عدد «سه» نیست؛ پرسشی است دربارهٔ اینکه صاحب قدرت چگونه برای تصمیم خودش امکان بازبینی فراهم میکند.
حسنک وزیر؛ ماجرای سقوط از نگاه مردم پای دار
چرا داستان حسنک وزیر پس از قرن‌ها هنوز خواندنی است؟ بخشی از پاسخ را باید در تغییر زاویهٔ دید بیهقی جست. او ماجرا را از گفت‌وگوهای بزرگان و کشمکشهای دربار به پای دار می‌برد؛ جایی که از مردم می‌خواهند سنگ بزنند و واکنش آنان، معنایی تازه به صحنه میدهد.
بیهقی در پرداخت شخصیت‌ها هم به یک حکم ساده قناعت نمی‌کند. بوسهل زوزنی را فاضل و ادیب می‌خواند و در همان روایت، رفتار کینه‌جویانهٔ او را نشان میدهد. در سخن‌گفتن از حسنک نیز از تندی‌ها و خطاهایش چشم نمی‌پوشد. اگر هنگام خواندن، به تفاوت میان داوری راوی و رفتار آدم‌ها توجه کنید، سرگذشت حسنک از یک واقعهٔ تاریخی به روایتی چندلایه دربارهٔ قدرت و انتقام بدل می‌شود.
افشین و بودلف؛ خطر میانجیگری برای نجات یک جان
اگر از داستانی لذت می‌برید که در آن یک سخن می‌تواند مسیر ماجرا را عوض کند، حکایت افشین و بودلف را بخوانید. در این روایت، احمد بن ابی‌دُواد برای نجات بودلف پیامی را به نام خلیفه می‌رساند، درحالی‌که آن پیام را از او نگرفته است. حالا سرنوشت بودلف به این بستگی دارد که وقتی افشین از خلیفه دربارهٔ پیام می‌پرسد، چه پاسخی می‌شنود.
کشش حکایت فقط در دانستن پایان ماجرا نیست. خواننده با انتخاب دشوار میانجی روبه‌رو می‌شود: اگر گفتن حقیقت در آن لحظه، جان کسی را به خطر می‌اندازد، تا کجا می‌توان برای نجات او پیش رفت؟
سبکتگین و آهو؛ وقتی صدایی مسیر شکار را عوض میکند
سبکتگین بچه‌آهویی را می‌گیرد و بر زین میگذارد. در راه بازگشت، صدایی می‌شنود؛ آهوی مادر به دنبال او می‌آید و دست‌بردار نیست. بیهقی این دگرگونی را با حرکت و صدا پیش می‌برد: تاختن اسب، بازگشتن شکارچی و ناله‌ای که تا نزدیکی شهر خاموش نمی‌شود. آنچه تصمیم سبکتگین را تغییر میدهد، دیدن حال مادر است. این حکایت کوتاه برای خواننده‌ای که می‌خواهد با نمونه‌ای کم‌حجم از نثر بیهقی شروع کند، انتخاب خوبی است.
۰۳ تاریخ بیهقی را از کجا شروع کنیم؟
برای نخستین بار لازم نیست از صفحهٔ اول آغاز کنید. یکی از این چهار روایت را بر اساس علاقه و وقتی که دارید انتخاب کنید:
- برای شروعی کوتاه و تأمل‌برانگیز: نصر سامانی، صفحات ۴۵ تا ۴۷.
- برای داستانی پرتعلیق: افشین و بودلف، صفحات ۵۵ تا ۶۲.
- برای آشنایی با شخصیت‌پردازی بیهقی: حسنک وزیر، صفحات ۶۳ تا ۷۵.
- برای حکایتی کوتاه دربارهٔ شفقت: سبکتگین و آهو، صفحات ۷۷ تا ۷۸.
یک پیشنهاد ساده: بار اول حکایت را برای دنبالکردن ماجرا بخوانید و فقط برای واژه‌هایی به پاورقی رجوع کنید که بدون آنها جمله روشن نمی‌شود. بعد، به صحنه‌ای که بیشتر در خاطرتان مانده برگردید. این بار ببینید بیهقی آن صحنه را با چه جزئیاتی ساخته است. گاهی تفاوتِ دو خوانش، همان جایی است که لذت نثر آغاز می‌شود.
۰۴ این گزیده برای چه کسانی مناسب است؟
اگر به داستان‌های تاریخی علاقه دارید، اما خواندن متن مفصل را مدام به تعویق می‌اندازید، این گزیده شروعی عملی پیش روی شما میگذارد. برای جلسات کتاب‌خوانی و کلاس‌های ادبیات نیز می‌توان هر بار یک حکایت انتخاب کرد و دربارهٔ آن گفت‌وگو کرد: چرا بوسهل چنین رفتار میکند؟ مردم پای دار چه نقشی در روایت دارند؟ تدبیر نصر بدون امکان مخالفت مشاوران چه نتیجه‌ای می‌داشت؟
در عین حال، گزیده‌خوانی بخشی از پیوستگی وقایع و زمینهٔ تاریخی اثر را از دست میدهد. اگر هدف شما بررسی پژوهشی یا دنبالکردن رشتهٔ کامل رویدادهاست، به نسخهٔ کامل نیاز دارید. ارزش انتخاب گرمارودی برای خوانندهٔ تازه‌کار در این است که می‌تواند با چند داستان وارد جهان بیهقی شود و خودش تصمیم بگیرد کدام مسیر را ادامه دهد.
۰۵ شش جمله از بهگزین تاریخ بیهقی با شمارهٔ صفحه
این عبارت‌ها از متن همین گزیده انتخاب شده‌اند. بعضی از آنها برشی از جمله‌ای بلندترند و شمارهها به صفحات چاپی کتاب اشاره دارند.
«غرض در آوردن حکایت آن باشد تا تاریخ بدان آراسته گردد.» غرض از آوردن حکایت در میان تاریخ، صفحهٔ ۳۳
«هرچه من در خشم فرمان دهم تا سه روز آن را امضا نکنند.» داستان نصر بن احمد سامانی، صفحهٔ ۴۶
«خون ریختن کار بازی نیست.» حسنک وزیر، صفحهٔ ۶۷
«قضا در کمین بود، کار خویش می‌کرد.» حسنک وزیر، صفحهٔ ۶۷
«هیچ‌کس دست به سنگ نمی‌کرد و همه زار می‌گریستند.» حسنک وزیر، صفحهٔ ۷۳
«بر این مادر مهربان رحمت باید کرد.» حسنک وزیر، صفحهٔ ۷۳
«بزرگا مردا که این پسرم بود! که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون مسعود آن جهان.» سبکتگین و آهو، صفحهٔ ۷۸
۰۶ مشخصات و خرید کتاب بهگزین تاریخ بیهقی
اگر یکی از این جمله‌ها در ذهنتان ماند، از همان حکایت شروع کنید. خواندن چند صفحه در بافت داستان نشان میدهد آن جمله چرا در آن لحظه چنین اثری دارد.
پرسش‌های متداول
کتاب «بهگزین تاریخ بیهقی» دربارهٔ چیست؟
بهگزین تاریخ بیهقی چه فرقی با نسخهٔ کامل دارد؟
برای اولین بار، تاریخ بیهقی را از کدام حکایت بخوانیم؟
داستان کامل حسنک وزیر در بهگزین تاریخ بیهقی آمده است؟
داستان حسنک وزیر در صفحات ۶۳ تا ۷۵ نسخهٔ بهگزین تاریخ بیهقی، با گزینش موسوی گرمارودی، آمده است. این روایت سرگذشت حسنک را از کشمکشهای دربار تا صحنهٔ پای دار دنبال میکند. این شمارهها مربوط به همین چاپاند و ممکن است در نسخههای دیگر متفاوت باشند.
آیا خواندن بهگزین تاریخ بیهقی برای خوانندهٔ تازه‌کار دشوار است؟
برای شروع، به آشنایی قبلی با تاریخ غزنویان یا نثر کهن نیاز ندارید. کوتاهی حکایت‌ها و توضیح واژهها کمک میکند داستان را دنبال کنید. بعضی جمله‌ها به مکث نیاز دارند؛ بهتر است بار اول برای دنبالکردن ماجرا بخوانید و فقط وقتی به توضیح واژه رجوع کنید که معنای جمله روشن نیست.
نویسنده، گزینشگر و ناشر کتاب چه کسانی هستند؟
نویسندهٔ اثر ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی و گزینشگر آن دکتر سیدعلی موسوی گرمارودی است. این کتاب را دفتر نشر فرهنگ اسلامی در ۱۰۰ صفحه منتشر کرده است. نسخهٔ معرفی‌شده در این یادداشت، چاپ دوم و نخستین جلد مجموعهٔ «بهگزین» است.
کتاب بهگزین تاریخ بیهقی را از کجا بخریم؟
برای دیدن مشخصات نسخه و خرید اینترنتی، به صفحهٔ کتاب بهگزین تاریخ بیهقی در فروشگاه دفتر نشر فرهنگ اسلامی مراجعه کنید.
این مطلب برایتان چطور بود؟
واکنش شما به تحریریه کمک میکند مطالب بهتری انتخاب کند.
گفت‌وگو ۰ دیدگاه
برای نوشتن دیدگاه وارد حساب خود شوید.
ورود / ثبتنامهنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ نخستین نفری باشید که نظر میدهد.
